مروری کوتاه بر کتاب"حالات ومقامات م.امید" نوشته دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی

ابتکار : حجت‌الله کرمی- شاید اگر مهدی اخوان ثالث و تلاش‌های حیرت آور او در معرفی و تبیین بدایع شعر نیمایی نبود، امروزه نیمایوشیج واسلوب شاعریش این قدر و ارجی را که در چشم ادیبان و سخن‌سنجان روزگار یافته ‌است، نمی‌یافت و اگر محمدرضا شفیعی ‌کدکنی و نقد و نظرهای عالمانه و زبان و قلم فصیح او نبود قدر ومنزلت مهدی اخوان ثالث نیز درنزد اقران روزگار تا این پایه شناخته نبود.
بی هیچ شک وتردیدی، استاد شفیعی کدکنی موثق ترین وسزاوارترین شخصی است که می‌توان درآئینه‌ی اوراق کتاب‌هایش چهره‌ی شاعر بزرگ وسترگی چون مهدی اخوان ثالث را به تماشا نشست وازاقیانوس ذهن فیاض و جوشانش مرواریدهای درشت صید کرد. چرا که او بیشترین انس والفت را -به تعبیرخود استاد - با اخوان داشته و او هم از میان تمامی اقران، شفیعی کدکنی را بیشتر دوست می‌داشت.
“ حالات ومقامات م.امید” یکی از همان امواج هیجان‌انگیز و بزرگ دریای دانش و تجربه‌ی شفیعی کدکنی است. کتابی که می‌توان از دریچه‌های بازش، خاطرات بیش از بیست سال همنشینی ومصاحبت دو شاعر و ادیب برجسته‌ی قرن را به روشنی و وضوح یک فیلم بلند پرماجرا، تماشا کرد.


بخش اول کتاب – که جذاب ترین و زیباترین بخش آن هم محسوب می‌شود – خاطرات شخصی استاد است از اخوان ثالث که درآن کوشیده‌است تمام ابعاد شخصیت و هنر اخوان را منعکس کند. خواننده دراین بخش –که به نظر من از بهترین نمونه‌های خاطره نویسی معاصر است - با وجوه گوناگون شخصیت و هنر اخوان آشنا می‌شود. ابعادی چون: روحیه‌ی حساس و زود رنج اخوان که آثارش حتی دامنگیر دوست شفیق و مهربانش، شفیعی کدکنی نیز شد، عربی دانی وآموخته‌های «من عندی» او یا دقت نظرش در مطالعه‌ی کتاب ها و دواوین شعری قدما ومعاصرین، ساحت طنزآمیز وجود اخوان که درتمام لحظات عمرش مشهود بود، سفرهای اندک او در داخل و خارج از ایران و ترس حافظانه اش ازسفر، بی قید وبندی اودر شغل و کار اداری و رسمی، وضعیت زندگی او پس ازانقلاب و... همه وهمه، حکایات خواندنی و جذابی است که خواننده را تا آخر با خود می‌کشاند و محظوظ می‌کند. درهمین بخش است که برای نخستین بار از برخی وجوه شخصیتی وروانی اخوان اطلاعات مستند ودست اول می‌یابیم.
بخش دیگر کتاب حاوی چند مقاله‌ی بلند وکوتاه از استاد شفیعی کدکنی در نقد وتحلیل اشعار اخوان است که اغلب پیش ازاین هم اینجا وآنجا چاپ شده بودند. این مقالات از دقیق ترین و بهترین نوشته‌ها در نقد وتحلیل شعر اخوان به حساب می‌آیند. مقالاتی از قبیل” اجمالی درباره‌ی اسلوب شاعری م. امید” که نخستین بار، اسفند 1347درشماره 2 دفترهای زمانه منتشر شده بود و یکی از بهترین مقالات کتاب حاضرهم به شمار می‌رود یا مقاله‌ی” جامعه شناسی مخاطبان دو شاعر ( اخوان وشاملو ) که از نظر پرداختن به موضوع مخاطب شناسی شعر ونظریه‌ی ذوق اجتماعی بسیار حائز اهمیت است.” رتوریک اخوان” هم با وجود کوتاهی، به خوبی وجه بلاغی شعراخوان را با نگاهی ژرف و دقیق درمقایسه با شاعرانی چون مشیری و سپهری، نشان می‌دهد. پایان کتاب هم تا حدی غیرمنتظره و بدیع به نظر می‌رسد. جایی که مخاطب ناگهان سؤالات امتحانی اخوان در دانشگاه تهران (درس نقد و بررسی شعر معاصر) را پیش روی خود می‌بیند. فایده‌ی چنین کاری علاوه بر شناخت نوع نگاه اخوان به شعر معاصر، پی بردن به اسلوب و روش منحصر به فرد او درطراحی آزمون است. مثلا درسؤال شماره‌ی 9 این امتحان می‌پرسد:” به نظر شما شعرلاهوتی ( چه پیش از هجرتش به روسیه‌ی شوروی، راستی علت هجرت او چه بود ؟ - وچه پس ازآن ) بیشتر دارای چه ارزش و اهمیتی است وآیا روح غربت و یاد از وطن مألوف درشعر او تأثیری گذاشته‌است؟ یک شعرازاو که دارای چنین روحیه ای‌است می‌توانید ذکر کنید ؟ و راستی لاهوتی اهل چه شهری ازایران بوده است ؟” (ص 245 ) این اسلوب طرح سؤال بیشتر خواننده را به یاد” شیوه‌ی آریایی کهن قصه درقصه ومعماری اسلیمی پرانتز در پرانتز” ( ص 69 )می‌اندازد.
آنطور که خود استاد درمقدمه می‌گوید،” دراین کتاب، درآن سوی فصل حالات ومقامات، با دوگونه چشم‌انداز درباره‌ی اخوان روبه رو می‌شویم: نقد ساختاری و صوری کار او و مباحث نقد اجتماعی و روان‌شناسی آثاراو.” بر روی هم این کتاب یکی از بهترین نمونه های سرگذشت نامه و تک نگاری‌های استاد شفیعی است که درعین جامعیت و دقت علمی از ظرافت‌ها وتکنیک های بیان هنری نیز بهره مند است. کتاب را انتشارات سخن در256 صفحه منتشر کرده‌است. خواندن این کتاب جذاب ودوست داشتنی را به همه‌ی علاقه مندان شعروادب معاصر توصیه می‌کنم.