شاید در میان تمام اندیشمندان، ادبا و بزرگان میهنمان، نام هیچ کس بسان نام خیام چنین آوازه ای رسا در جهان پیدا نکرده باشد. صرف نظر از دلایل این استقبال، این فرصت کوتاه تلاشی برای بازشناسی عمر خیام نیشابوری خواهد بود.
از دیدگاه اثر شناسانه، دوران زندگی او با چند رویداد تاریخ ساز همراه بوده است. قدرت نمایی آل بویه در بغداد، حکمرانی و نفود سیاسی خلفا را تا به سطح یک مقام تشریفاتی کاهش داده بود، اما در روزگار خیام قدرت سیاسی آل بویه نیز رو به زوال می نمود. جنگ های صلیبی و در آخر قیام سلجوقیان شاید در بین این موارد، بیشترین تاثیر را در زندگی او گذاشت.
فضای مذهبی حاکم در آن دوران، از شرایط سیاسی آن دوران نیز بحرانی تر بود. ایران نخستین تجربه های اختلافات فرقه ای را بر سطح خاکیش به نظاره نشسته بود. مجادلات، بحث ها و جنجال های فرقه های سنی، شیعه، اشعری و معتذلی و در آن سو، ورود باطنیان بدین فضا، به هر چه بیشتر پیچیده  شدن این فضا کمک می کرد، اما خیام در سرش پندار های دیگری بود و شاید این تفاوت اعتقادی و رفتاری او بود که وی را در زمان حیاتش به اوج شهرت رساند.
نظامی  عروضی، یکی از شاگردانش او را حجه الحق و امام و بیهقی، فیلسوف سیدالحکما لقب می دهند. او در ریاضیات و فن جبر ابرنخبه و در حل معادلات سه مجهولی صاحب سبک بود. در رصد و ستاره شناسی دانشمند بود. او سرپرستی گروهی از خبرگان را برای اصلاح تقویم خورشیدی به عهده داشت و نتیجه این تلاش، تقویمی  شد که به خاطر کمترین میزان خطا، شهرتی جهانی یافت. تقویم خورشیدی حقیقی (با اختلافی نزدیک به صفر با آن) یا تقویم جلالی با نام ماه های یزدگردی گوشه ای از تلاش او برای پارسی ماندن بود. آنان با ایجاد شکلی جدید از سال کبیسه، اندازه خطا را به حداقل ممکن رساندند. سال کبیسه ای که همه ما با آن آشنا هستیم و هر چهار سال یک بار فرض می شد را کبیسه رباعی و با گذشت شش و یا هفت دوره کبیسه رباعی یک دوره پنج ساله خواهیم داشت که آن را کبیسه خماسی نام نهادند.
شاید تاثیرگذارترین و فرهنگ سازترین جنبه های اندیشه خیام،  آثارش در فن جبر و ستاره شناسی باشد، اما شناخته شده ترین و بی شک محبوب ترین بعد اندیشه خیام میان توده ها، یا بهتر است بگوییم اکسیر جاودانگی نامش در مقیاس جهانی، رباعیات او بوده است. هرچند در شناساندنش به غرب نمی توان نقش ادوارد فیتز جرالد و ترجمه بی نظیرش را نادیده گرفت که به راستی حق مطلب را در قالب منظومه ای با مضامین وام گرفته از رباعیات خیام ادا کرد. اشعاری که همیشه در سایه ای از ابهام بازشناسی شده است و غربال تردیدی با روزنه هایی به وسعت 9 قرن گسستگی و درد پاک کردن سخن خیام از غبار خیام گون سخنوران.
رباعیات خیام علاوه بر جنبه ادبی، تنها اثر به جای مانده از اوست که حاوی نکته ها و گزین گویه های فلسفی است. خیام فیلسوف ناشناخته ترین بعد فرهنگی اوست، او خود دراین باره می گوید:
دشمن به غلط گفت که من فلسفیم
ایزد داند که آنچه او گفت نیم
لیکن چو در این غم آشیان آمده ام  
آخر کم از اینک، بدانم که کیم
اما از سوی دیگر عروضی سمرقندی شاگرد او، ابوالحسن بیهقی از نزدیکان به زمان از و شهرورزی او را فیلسوف نامیده اند; ولی اگر شرط یک فرد برای فیلسوف بودن داشتن مکتوباتی همراه و هم جهت برای شرح یک جهان بینی و قدم زدن در چارچوب مبانی منسجم اندیشه ای نوین و البته مفید برای اجتماع الزامی  نباشد، آنگاه هر موجودی خود فلسفه است. البته اگر باور داشته باشیم که او مطالعات فلسفی داشته است علت به جای نماندن اثری فلسفی از او می تواند چند دلیل داشته باشد.
1- بیهقی و گروهی دیگر از مترجمان خیام نوشته اند: "خیام در تصنیف و تعلیم بخل می ورزد" که البته این نگرش تا حدی نگاهی خصمانه به موضوع است. تعداد کم آثار به جا مانده از خیام، در قطر هایی نازک پی به بی توجهی او به امر نگارش می بریم. او تا حرفی تازه نمی داشت چیزی نمی نوشت.
2- ترس از تکفیر محکوم شدن به زندقه یا الحاد که از او انسانی محافظه کار می سازد. گو آنکه تا  یک قرن بعد از مرگش کسی از شعر های او خبر نداشت. حتی عده ای بر این باورند که با روحیاتش سفر حجی که رفت حکم سرپوش بر این شایعات بود.
3- از بین رفتن اثر به دلیل مخفی نگاه داشتنشان.
اما تمام این ها می تواند پنداری بیش نباشد. در پایین مختصری از جهان بینی و باور های موجود در لابه لای اشعارش را با رباعی وابسته به آن می آورم:
1 - خدا باوری: او خدایی مهربان را که خیر محض است، باور دارد.
گفتی که تو را عذاب خواهم فرمود
هرگز من از این خبر هراسم نفزود
جایی که تویی عذاب نبود آنجا
و آنجا که تو نیستی کجا خواهی بود
2- جبر:
من می  خورم و هر که چو من اهل بود
می  خوردن من به نزد وی سهل بود
می  خوردن من حق ز ازل می دانست
گر می  نخورم علم خدا جهل بود
3- اپیکوریسم: لذت گرایی عقلانی همانسان که اندیشه اپیکور با بی قیدی اخلاقی یکسان تعبیر شد; امثال نجم الدین رازی، خیام را نیز به عدم اعتقاد به اخلاق محکوم کرده اند، اما صحبت از لذتی عقلانی است، بدون رنج پس از اتمامش و ضمنا با در نظر گرفتن زندگی پربارش باور بی قیدی خیام در لذت عجیب می نماید.
چون می گذرد عمر چه شیرین و چه تلخ
پیمانه چو پر شود چه بغداد و چه بلخ
می  نوش که بعد از من و تو ماه بسی 
از سلخ به غزه آید از غزه به سلخ
4 بودیسم: بدبینی و دنیاگریزی دو مفهوم کلیدی در مکتب بوداست.
چون حاصل آدمی  در این شورستان
جز خوردن غصه نیست یا کندن جان
خرم دل آنکه از جهان بیرون شد
آسوده کسی که خود نیامد به جهان
و چرخه سامپسارا یا کارمن، چرخه تناسخ و حیات:
هر سبزه که بر کنار رودی رسته است
گویی ز لب فرشته خویی رسته است
5- نمی دانم گرایی: او به نوعی ضعف بشر در قبال درک جوهر و پدیده های فرااندیشه ای در تقابل با اتفاقات  و نگاهی نادیده انگارانه به احتمالات فرا ماده ای باور دارد.
قومی  متفکرند اندر ره دین
جمعی متحیرند در شک و یقین
 ناگاه منادی به در آید زکمین
کای بی خبران راه نه آن است و نه این

مردم سالاری

.

نویسنده : دکتر امیر افشاری