.

نویسنده : طاهری، حمید

مقاله حاضرپژوهشی است در «ردیف» که ازدیرباز به عنوان یکی از مهمترین عوامل موسیقی ساز شعر مدنظر شاعران و شعرشناسان بوده است. وظیفه آفرینش موسیقی کناری شعربرعهده قافیه و ردیف است. ردیف علاوه بر کارکرد موسیقایی کارکردهای دیگری نیز دارد که ازآن جمله است کارکرد بلاغی یا زیبایی شناختی، یعنی نقش ردیف درآفرینش ایماژها و تصاویر شعری وهمچنین ساخت یا افزایش بلاغت کلام ادبی. این پژوهش ازجنبه‏ها وکارکردهای زیبایی شناختی ردیف صرفا کارکرد ردیف‏های مرکب درحوزه‏علم معانی را مورد تجزیه وتحلیل قرارداده و نگاهی بسیارمحدود وگذراست بر تبیین این نظر که ردیف می‏تواند سهم بسزایی درآفرینش عناصر زیبایی ساز کلام ادبی نیز داشته باشد.

ردیف به کلمه، عبارت یا جملاتی اطلاق می‏شود که بعد ازقافیه با مفهوم و معنایی واحد عینا تکرارمی‏گردد و شرط اساسی آوردن ردیف درپایان بیت‏ها یا مصراع‏ها آن است که آن بیت یا مصراع درمعنا به ردیف نیازداشته باشد وبه قول صاحب «المعجم فی معاییر اشعار عجم» «و چون کلمه ردیف دروضع خویش متمکن نیفتد یعنی شعر را ازروی معنی بدان احتیاج نبود، معیب باشد.» (1)

ردیف درعین اینکه که درهمنشینی درزنجیره کلام مکمل معنی است، یک صنعت وترفند زینتی و زیبایی ساز درشعر نیزمحسوب می‏شود. منتقدان و صاحبنظران ادب فارسی بیشتر بر تأثیر موسیقایی ردیف توجه کرده‏اند و تقریبا کمتر به تأثیرات غیرموسیقایی ردیف التفاوت داشته‏اند.

استاد دکترشفیعی کدکنی بر تأثیرات مختلف ومتعدد ردیف دردو کتاب ارزشمند خویش «صور خیال درشعرفارسی» و «موسیقی شعر» بدین نکته اشاره دارد که ردیف از اختراعات شاعران فارسی است و درشعرعرب بی‏سابقه است اما درشعر سانسکریت وهندی وجود دارد. ردیف را باید یکی از نعمت‏های بزرگ شعر فارسی دانست درصورتی که بلای جان معانی و احساسات شاعر نباشد زیرا ازچند جهت به شعرفارسی زیبایی و اهمیت خاص می‏بخشد: ازنظر موسیقایی ،ازنظر معانی و کمک به تداعی‏های شاعر و ازنظر ایجاد ترکیبات و مجازهای بدیع درزبان. (2)

برخی نیز ردیف را به مثابه خلخالی برای افکار معرفی می‏کنند و تنوع اقسام وزن شعر فارسی را نسبت به اشعار غیرفارسی ازاین رهگذر می‏دانند. از آن باب که خلخال چون درصدا درمی‏آید، موسیقی ایجاد می‏کند. (3)

هنگامی که غزلیات پرشور را مطالعه می‏کردم براین نکته وقوف یافتم که ردیف دربرخی از غزلیات خواجه مفهوم سست و معنا را سبک می‏کند و به عکس دربرخی ازغزل‏ها بر بارمعنا و فخامت مفهوم به شدت می‏افزاید و همین تاثیر متفاوت ومتضاد ردیف برشعر اثبات این حقیقت می‏کند که ردیف مزایا و مضاری چند درشعر می‏تواند داشته باشد.

گاهی ردیف دست وپاگیر شاعر است وتنگنا و مانعی درجولان احساس وعاطفه شاعر ایجاد می‏کند وگاهی نیز به احساس وعاطفه و اندیشه اوسامان ونظم می‏بخشد. البته قصد این مقاله نقد مزایا و مضار ردیف درپهنه شعرنیست. بلکه مقصود آن است تا تاثیر بلاغی ردیف درشعر - که کمتر مدنظر پژوهندگان وصاحبنظران ادب بوده است- بررسی شود، لذا جهت محدود کردن دامنه بحث و دست یافتن به نتیجه نسبتا درخورصرفا ردیف و تاثیر بلاغی آن درعرصه علم معانی تجزیه و تحلیل شده است.

دراین مقاله نگارنده ردیف را به دو نوع تقسیم کرده است:یکی ردیف‏های ساده که اسم یا صفت یا ... هستند و دیگری ردیف‏های مرکب که عبارت، بند یا جمله‏اند.

چنان که می‏دانیم موضوع علم بیان- که ازانواع . . . >>>>>