منبع مقاله : فصلنامه حکومت اسلامی ، شماره 27، محدثی ، جواد؛

از آنجا که جوهره حرکت عاشورا، حرکتی سیاسی بود، نگاه سیاسی، مبارزاتی و اصلاح‏طلبانه بدان از دیرباز در بین صاحبان اندیشه و قلم رواج داشته است . شاعران بسیاری نیز به بعد اجتماعی - سیاسی عاشورا توجه کرده در کنار سروده‏های پرسوز و نوحه‏های جانگداز بر مصائب سیدالشهداء و یاران آن حضرت، بعد حماسی و انقلابی آن را مورد توجه خاص قرار داده‏اند . عناصری چون ذلت‏ناپذیری و عزت نفس، ظلم‏ستیزی، افشای ستم جائران، عدالت و برابری، اصلاح جامعه و پیکار با مفاسد، و الهام‏گیری آزادگان از مکتب عاشورا از جمله محورهای سروده‏های انقلابی و سیاسی بوده است .

نویسنده در این مقاله بعد از توجه به بعد سیاسی حماسه عاشورا و ذکر محورهای اندیشه سیاسی در نهضت کربلا، گلگشتی در بوستان شعر شاعران داشته، آنها را با عناوین: آزادی و حریت، نپذیرفتن ذلت، عدالت و آزادی، مکتب مبارزه، جاودانگی در تاریخ و .. . سامان داده است .

نگاه سیاسی به عاشورا

اهل ادب و قلم و شاعران و نویسندگان، به حادثه عاشورا از زاویه‏های مختلف نگریسته‏اند و به تبع آن «زاویه نگاه‏» ، آثار شعری و ادبی آنان نیز همان صبغه و درونمایه را یافته است .

جوهره حرکت عاشورا، حرکت‏سیاسی بود . امام‏حسین (ع) از موضع امامت مسلمین، با نپذیرفتن بیعت‏یزید و نامشروع دانستن حکومت امویان و ادعای اینکه امامت و خلافت و رهبری حق مسلم، مشروع و مغصوب اهل بیت است، از مدینه بیرون شد و چند ماه در مکه اقامت گزید و در آن مدت، مواضع سیاسی خویش را نسبت‏به حکومت، با مردم در میان گذاشت و در پاسخ به «استنصار» مردم کوفه و نامه‏های دعوت کوفیان و بصریان، مسلم بن عقیل را به نمایندگی به عراق فرستاد و پس از دریافت گزارش مساعد از اوضاع کوفه و بیعت هزاران نفر هوادار مسلح، به قصد تشکیل حکومت اسلامی و برپایی عدل و برانداختن سلطه ستم و ریشه کن ساختن غده شوم بنی‏امیه، عازم سرزمین عراق شد .

مبارزه با سلطه یزیدی و تلاش در راه احقاق حق ائمه و اهل بیت، حرکتی سیاسی الهی و از شؤون امامت‏بود که آن حضرت بدان پرداخت . این، نگاه واقع بینانه به حرکت عاشورا است .

امامت امت «قدس سره‏» ، در بعد سیاسی حرکت عاشورا سخنان فراوانی دارد که جهت نمونه به این فراز دقت کنید:

«تکلیف بود آنجا که باید قیام بکند و خونش را بدهد، تا اینکه این ملت را اصلاح کند، تا این‏که این علم یزید را بخواباند و همین طور هم کرد و تمام شد» (1). «تکلیف الهی خودش را تشخیص داد که باید نهضت کند و راه بیفتد، برود و مخالفت‏بکند و اظهار مخالفت و استنکار کند، هر چه خواهد شد .» (2). «آن حضرت به فکر آینده اسلام و مسلمین بود، به خاطر اینکه اسلام در آینده و در نتیجه جهاد مقدس و فداکای او در میان انسان‏ها نشر پیدا کند و نظام سیاسی و نظام اجتماعی آن در جامعه ما برقرار شود مخالفت نمود، مبارزه کرد و فداکاری کرد .» (3)

نگاه سیاسی و مبارزاتی و اصلاح‏طلبانه به قیام عاشورا، از دیرباز بین اهل اندیشه و قلم، کم و بیش بوده است، چرا که خود سیدالشهدا (ع)، خروج خویش را برای مبارزه با ظلم و بدعت و جهت احیای قرآن و حق و به قصد امر به معروف و نهی از منکر و اصلاح امت معرفی کرده است:

«... انما خرجت لطلب الاصلاح فی امة جدی ...» (4)

شاعران بسیاری هم به بعد اجتماعی و سیاسی آن نهضت مقدس توجه داشته و آن را سروده‏اند، هر چند در سالهای نزدیک به انقلاب اسلامی، این نگرش، روشن‏تر و جدی‏تر بوده است و پس از انقلاب، چنین رویکردی عمق و شفافیت‏بیشتری یافته و این از برکات این نهضت است . به تعبیر مقام معظم رهبری:

«امروز هم شاعران و گویندگانی هستند که برای ظلم، و فساد شعر می‏گویند و اگر انقلاب ما و این تحولی که در همه ارکان ملت ما پیدا شد به وجود نمی‏آمد، معلوم نبود که چه می‏شد و به کجا می‏رسید؟» (5)

اندیشه سیاسی در قیام کربلا

در کنار شاعرانی که با سروده‏های پرسوز و نوحه‏های جانگداز خویش، تنها به بعد عاطفی و نوحه گری و مرثیه بر جسم چاک‏چاک و لب عطشان سیدالشهدا (ع) می‏پرداختند، شاعرانی هم بودند و هستند که در آن حادثه، بعد حماسی و انقلابی و اندیشه‏های سیاسی و الهام بخشی‏های اجتماعی و مبارزاتی آن را از نظر دور نداشته‏اند . عناصری که در سروده‏های شاعران در این محور وجود دارد، قابل عنوان‏گذاری به صورت محورهای زیر است:

- ذلت‏ناپذیری و عزت نفس

- ظلم‏ستیزی و افشاگری ستم جائران

- حق‏گرایی و دعوت به رهبری ائمه

- عدالت و برابری

- آزادی و آزادگی

- احیاگری دین و سنت‏های اسلامی

- رسواسازی باطل و مبارزه با بدعت

- اقامه حق و عدل و امر به معروف و نهی از منکر

- اصلاح جامعه و پیکار با مفاسد

- جاودانگی نام حسین (ع) و شهدای کربلا

- موج آفرینی حادثه عاشورا در تاریخ

- الهام‏بخشی عاشورا به انقلابیون و ستمدیدگان

- الهام‏گیری آزادگان از مکتب عاشورا

- نقد حکومت‏یزید و شیوه‏های جاهلیت اموی

- آگاه‏سازی توده‏ها و دریدن پرده‏های غفلت

- تبیین مظلومیت اهل بیت (ع)

- شایستگی امام‏حسین (ع) و عترت به امامت و پیشوایی

- ضرورت فداکاری و جهاد در راه عقیده و مرام

- شکست‏سلطه‏ها در برابر سلاح شهادت و مظلومیت

- برتری شهادت با افتخار، بر زندگی ذلیلانه

- ضرورت پیام‏رسانی در حماسه‏های خونین

- دشمنی دیرینه جبهه یزیدی با اساس اسلام

و ... موارد و مفاهیمی از این دست، که هم در قیام عاشورا وجود داشته و از درس‏ها و پیام‏های اجتماعی و سیاسی آن به شمار می‏رود، و هم در سروده‏های شاعران متعهد و آگاه عاشورایی به وضوح دیده می‏شود .

روشن است که پرداختن به مفاهیم سیاسی یاد شده و تحلیل و کاوش آنها در اشعار شعرا، کاری عظیم و پرحجم و بیرون از حوصله این نوشتار است . ناچار باید اشاراتی به نمونه‏هایی از سروده‏های شاعران داشت، تا گوشه‏ای از بازتاب این اندیشه‏ها در آینه شعر و ادب، روشن گردد . از آنجا که بهره‏گیری از شعر، به لحاظ زبان عام و فراگیر و جذاب و دلنشین آن، در جاودانه ساختن مفاهیم دینی و اجتماعی مؤثر است، اهتمام جدی‏تر در زمینه سرودن شعرهای آیینی با نگرش‏های سیاسی اجتماعی به حادثه کربلا و کلا مضامین مکتبی و حرکت مستمر و ریشه‏دار دین در جامعه، می‏تواند یکی از گام‏های اساسی و ارزشمند به شمار آید . . . ( ادامه )