چه کسی برای نخستین بار شب یلدا را شناخت؟ و چرا یلدا؟ آیا همه می دانستند که آن شب به خاطر کوتاهی روزش طولانی است یا فکر می کردند که شب یلدا یک شب استثنایی است که از روز بعدش چند ساعتی می دزدد! آداب و رسوم و سنت های دلنشین ایران زمین، در اعماق قلب توده مردم ریشه ای استوار دارد.
ایرانیان قدیم شادی و نشاط را از موهبت های خدایی و غم و اندوه و تیره دلی را از پدیده های اهریمنی می پنداشتند. مراسم نوروز، جشن مهرگان، جشن سده، چهارشنبه سوری و شب یلدا و سنت های دیگر در واقع بیانگر این حقیقت است که ایرانیان پس از رهایی از بیدادگری و ستم به شکرانه بازیافتن آزادی، جشن برپا می ساختند و پیروزی نیکی بر بدی و روشنایی بر تاریکی و داد بر ستم را گرامی می داشتند.
شب یلدا نیز یکی از این موارد است. در دوران کهن، شب مظهر تاریکی و تباهی و وحشت بوده و اغلب سعی می کردند که شب هنگام با افروختن آتش و افزودن نور، خانه روشن باشد. تا پلیدی و تباهی در آن راه نیابد. شب یلدا طولانی ترین شب ها است. یعنی تسلط تاریکی بر زمین از تسلط نور خورشید و روشنایی می کاهد. و چون فردای این شب روشنایی بر ظلمت غالب و روز طولانی می شود، ایرانیان تولد دوباره خورشید را که مظهر روشنایی است جشن می گیرند. یلدا از نظر معنی معادل با کلمه نوئل از ریشه ناتالیس رومی به معنی تولد است و نوئل از ریشه یلدا است. رسم شب یلدا در میان مردم همیشه پابرجا بوده و خواهد بود. در این شب فامیل، دوستان، همسایگان دور هم جمع می شوند.
آجیل مخصوص، انواع و اقسام میوه های زمستانی، به خصوص هندوانه و انار، و از کارهای اساسی فال حافظ است.
در شهرستان ها شب یلدا با مراسم بیشتری همراه است. در روستاهای خراسان و آذربایجان در این شب، خانواده پسری که با دختری نامزد شده، طی مراسمی شاد با ساز و دف هدایایی برای دختر می فرستند. در شهر خوی هدیه دادن شیرینی پشمک رواج دارد و این کار گویا به مناسبت شباهت پشمک با برف است در شب یلدا یا شب چله که هر دو یکی است. هندوانه حتی سفید و بی مزه اش می چسبد. انگار اگر هندوانه در شب چله نباشد آن شب طولانی ترین شب نمی شود!
در شب همیشه برفی چله، طبق رسوم معمول در همه جا، فامیل در خانه بزرگ فامیل گرد هم می آمدند و تنقلات می خوردند. فال حافظ و داستان های هزار و یک شب، نقل پیران از گذشته و ... به این ترتیب در شب چله بیشتر از هر شب دیگری بیدار می مانده اند و آن شب به نظرشان طولانی ترین شب سال بود.
به مرور، رسوم دیگری به این مناسبت مرسوم شد. خانواده زوج های جوانی که در دوران نامزدی بودند طبق هایی از انواع میوه، مرغ، ماهی و شیرینی به یکدیگر هدیه می داده اند. عروس نیز تحفه هایی از قبیل پارچه، طلا و ... نصیبش می شده است.
ذکر شب یلدا و مناسبت آن با میلاد حضرت مسیح در ادبیات کهن ایران نیز بسیار آمده است. حافظ شیرین سخن هم در اشعارش اشاره ای به این شب دارد.
صحبت حکام ظلمت شب یلداست نور ز خورشید خواه بو که برآید.
ابوریحان بیرونی هم در کتاب آثار الباقیه درباره یلدا می نویسد: «این شب در مذهب رومیان عید یلداست و آن میلاد مسیح است. به جاست که ما نیز گرامی و زنده اش بداریم. که در نهاد و آداب و سنت ما ایران، دنیایی از فلسفه، حکمت و زیبایی نهفته است.» . . . ( منبع )