جدال ادیبان و فیلسوفان بر سر عطار در تهران

خبرگزاری فارس: نشست‌هایی که این روزها در تهران برای بزرگداشت عطار برگزار می‌شود، به محملی برای جدال ادیبان و حکیمان بر سر این شاعر و عارف قرن ششم تبدیل شده است.

به گزارش خبرنگار ادبی فارس، در هفته گذشته و در آستانه 25 فروردین روز بزرگداشت عطار نیشابوری دو نشست درباره این شاعر و عارف نامدار ایرانی که در آغاز قرن ششم و به دست مغولان در قتل عام نیشابور به شهادت رسید، برگزار شد.
نشست نخست با عنوان «عطار به روایت شفیعی‌کدکنی» در شهر کتاب مرکزی و با حضور ادیبان و استادان ادبیات برگزار شد. در این نشست محمدعلی موحد، احمد جلالی، مریم حسینی، محمود عابدی و مهدی محبتی به ایراد سخنرانی پرداختند و علاوه بر آنان رضا سیدحسینی، اسماعیل سعادت، محمود دولت آبادی، صفدر تقی‌زاده، ‌پیروز سیار، حسین معصومی همدانی، اسماعیل امینی و بسیاری از پژوهشگران و چهره‌های ادبی دیگر در این مراسم حضور داشتند.
از سوی دیگر دو روز پس از این نشست، در مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسه نیز، این بار استادان حوزه اندیشه با نگرشی برآمده از حکمت و عرفان، آثار عطار نیشابوری را در ترازوی سنجش قرار دادند. در این نشست شهرام پازوکی، غلامرضا اعوانی و غلامحسین ابراهیمی دینانی به سخنرانی پرداختند.

*** عطار مترجم و قصه‌گو
محمدعلی موحد پژوهشگر، معتقد است به دو نکته از آثار عطار کمتر توجه شده است؛ یکی اینکه او مترجم زبردستی است. وقتی شما تذکرة الاولیاء یا معراج‌نامه یا بایزید را می‌خوانید، می‌فهمید که او کار بزرگی کرده است و نکته دوم این است که هنر قصه‌گویی و حکایت‌پردازی عطار کم‌نظیر است. در الهی‌نامه 282 قصه و در مصیبت‌نامه 347 قصه و چهار مثنوی از او روی هم 797 قصه و تذکرة‌الاولیاء 918 حکایت وجود دارد که گویای این حرف است.

*** تأمل درونی در آثار عطار
احمد جلالی رئیس کتابخانه مجلس نیز می‌گوید کسی که از بیرون پیرامون عطار قضاوت کند به همان دیدی می‌رسد که شادروان مهدی حمیدی رسید و شعر عطار را برآمده از مضامین فقیر و حقیر توصیف کرد. این منظومه‌ها را باید از درون نگریست چرا که اولاً نقش عرفان عبارت است از فهم هنرمندانه دین که خودش هنر است؛ پس شعر عرفانی هنر اندرهنر می‌شود و فهم ما از شعر عطار بدون فهم زبانی، نه تنها اوج می‌گیرد، بلکه با مشکل مواجه می‌شود. چراکه خواندن مؤمنانه یک متن ایمانی با خواندان غیرمؤمنانه آن اساساً دو نتیجه متفاوت می‌دهد.

*** رسیدن نسب عطار به ابوسعید
مریم حسینی پژوهشگر و استاد دانشگاه ضمن صحبت در باب کتاب «زبور فارسی» عنوان می‌کند: نکته جال کتاب «زبور فارسی» نسب‌نامه عطار است و شفیعی کدکنی، نظر فصیحی خوافی را در این باب می‌پسندد که قطعاً نسب معنوی عطار به ابوسعید ابوالخیر می‌رسد.

*** سکوت عطار
محمود عابدی عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت معلم تهران نیز به مخاطب‌شناسی آثار عطار در زمان حایتش و همچنین به منطق الطیر می‌پردازد و می‌گوید: عطار از گفتن لذت نمی‌برد و از سکوت لذت می‌برد و وقتی سکوت می‌کرد و چشمانش را روی هم می‌گذاشت از این سکوت و از فکر خود لذت می‌برد و به این دلیل در خودش سیر می‌کرد و وقتی خود را می‌دید، خدا را می‌دید.

*** درد سالک فطرت
مهدی محبتی استادیار دانشگاه زنجان نیز در همایش شهر کتاب ضمن ابراز ناراحتی از عدم استقبال از «مصیبت‌نامه» عطار در فرهنگ ما، اظهار می‌دارد: خوشبختی خود را از نهضتی که در باب عطارشناسی به مدد استاد شفیعی پدید آمده، اعلام می‌دارم.
او ادامه می‌دهد: مصیبت‌نامه حاصل درگیری انسان دردمند در جهت کشف حقیقت است و ما در این کتاب هرچه از آغاز به پایان می‌رویم از آسمان‌ها به آفاق و ابعاد درونی میل می‌کنیم. سالکِ فطرت، دردش درون خودش است تا به حقیقت دریابد.

*** بخت بلند عطار
محمود فتوحی استاد دانشگاه فردوسی مشهد نیز در مقاله‌ای اعلام می‌کند: در سال 1386 گرچه به نام مولوی بود اما در این سال بخت فرید‌الدین عطار نیشابوری بلندتر بود چرا که بخش عمده دستاورد چهل سال تحقیق یگانه عطارشناس امروز روانه بازار فرهنگ و ادب شد. از دیرباز چنین رخدادی در تاریخ تحقیقات ایران‌شناسی بی‌سابقه بوده است.
او در ادامه مقاله خود اضافه می‌کند که دکتر شفیعی کدکنی در مقدمه محققانه بر این کتاب افق‌های تازه‌ای در حوزه عطارشناسی گشود که در شناخت آثار مسلم عطار بسیار اهمیت دارد. این مقدمه نادرستی آرا و خطاهای بزرگ بسیاری از مورخان ادبی همچون هلموت ریتر، یان ریپکا و یوگنی ادواردوویچ برتلس و محققان ایرانی همچون فروزانفر، نفیسی، سهیلی خوانساری و دیگران درباره عطار را نشان می‌دهد.

*** نگنجیدن عرفان در ادبیات
از آن سو طرفداران عرفان و حکمت عطار سخن را روی ابعاد دیگری از آثار عطار متمرکز می‌کنند. شهرام پازوکی با طرح این ادعا که قشری‌گری و صورت‌بینی دانشمندان علوم تجربی، فقیهان و استادان ادبیات فارسی، مانع فهم سنت عرفانی عطار است، می‌گوید: عرفان حکمت دارد و می‌خواهد راهی به حقیقت ببرد. محصور کردن عرفان کسانی مثل عطار در ادبیات باعث شده است که صرفا به بحث‌های ادبی عطار توجه شود و صنایع ادبی آن دیده شده است. غافل از اینکه عرفان در ادبیات نمی‌گنجد.

*** دردمندی عطار
غلام‌حسین ابراهیمی دینانی استاد فلسفه نیز «دردمندی» را پیام یک کلمه‌ای آثار عطار توصیف و تصریح می کند: عطار مخالف فلسفه‌ای است که ضد حقیقت است. کتاب مصیبت‌نامه عطار شرح این دردمندی انسان است. در این کتاب قهرمان داستان‌ها، سالک فکرت است. سالک فکرت تمام کائنات را در می‌نوردد. سالک فکرت عطار به ابن یقظان ‌بسیار شبیه است.
او ادامه می‌دهد: این «درد» در سراسر جهان از طریق انسان جاری است. هیچ حیوانی «درد» انسان را ندارد و بنابراین عشق هم در حیوان نیست. فرشتگان هم عشق ندارند و همین جاست که حافظ تحت تاثیر عطار است. مولانا هم متاثر از عطار است.

*** عطار تمثیل‌گرا
غلام‌رضا اعوانی رئیس مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه نیز با بیان اینکه عرفان عین حکمت است، معتقد است عرفان شعبه‌ای از معرفت است که حاصل ولایت عرفانی است. کسی که ولی نیست راهی در عرفان ندارد.
او بیان می‌دارد: عطار با توسل به مثال راهی به حقیقت می‌یابد. حکمت بحثی و حکمت ذوقی. عطار عارف و حکیم ذوقی است و امثال عطار، مولانا و سنائی، حکمت بحثی را به دلیل اغراق در حکمت یونانی، کفر می‌دانند، چون گاهی در آن غلو می‌شد. اما حق این است که هر دو حکمت است و ما باید در دین به حکمت بحثی (یثربی) بپردازیم. امروز بیش از زمان‌های دیگر به حکمت یثربی نیاز داریم. اما نباید حکمت را در آن حصر کنیم.

*** سایر همایش‌ها
طی روزهای آینده نیز همایش‌های دیگری به مناسبت روز بزرگداشت عطار برگزار می‌شود که از این میان می‌توان به مراسمی که در 18 کشور جهان با همکاری سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی برگزار می‌شود، همچنین مراسم ویژه در نیشابور و بر سر مزار عطار و نیز سخنرانی بهاءالدین خرمشاهی در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی اشاره کرد.
گزارش: سجاد روشنی